سفر الهام علیاف به کاخ سفید: پیامی تازه از قفقاز به جهان – تحلیل
سفر رسمی نخست رئیسجمهور الهام علیاف به کاخ سفید، علاوه بر آنکه از منظر دیپلماسی معاصر آذربایجان و سیاست خارجی آن یک رویداد سیاسی مهم به شمار میرود، میتواند بهعنوان ژستی راهبردی ارزیابی شود که ورود روابط ایالات متحده آمریکا و جمهوری آذربایجان به مرحلهای نوین را تأیید میکند. این سفر، نه تنها نماد روابط میان دو کشور است، بلکه تأییدی بر نقش فزاینده آذربایجان در شکلگیری ساختار ژئوپولیتیکی جدید در منطقه نیز میباشد.
سطح جدیدی از شراکت ایالات متحده آمریکا و جمهوری آذربایجان
از نخستین دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ، روابطی مبتنی بر احترام متقابل و اعتماد سیاسی میان رئیسجمهور آذربایجان، الهام علیاف، و او شکل گرفته است. در دوره دولت ترامپ، جایگاه ویژه آذربایجان در نگاه کاخ سفید به قفقاز جنوبی بهوضوح قابل احساس بود. این موضوع، پیش از هر چیز، به دلیل آن بود که آذربایجان قویترین کشور منطقه بود، با احیای حقوق بینالملل، تمامیت ارضی خود را تأمین کرده بود و از این راه در دستور کار امنیت جهانی مشارکت کرده بود.
دقیقاً در همان دوره، در نامههایی که از سوی دونالد ترامپ به رئیسجمهور علیاف ارسال شده بود، بارها تأکید شده بود که آذربایجان برای ایالات متحده یک شریک راهبردی است، و اهمیت اراده سیاسی در توسعه روابط دوجانبه بهطور ویژه مورد تأکید قرار گرفته بود. در این نامهها، توسعه همکاریهای دوجانبه در حوزههایی نظیر امنیت انرژی، مبارزه با تروریسم و ثبات منطقهای بهعنوان خط اصلی مطرح شده بود.
از سکوت بلندمدت تا شراکت راهبردی
زائور ممدوف، مشاور آکادمی مدیریت وابسته به ریاستجمهوری و رئیس باشگاه سیاستمداران باکو، در گفتوگویی با آپا تأکید کرده است که سفر الهام علیاف به ایالات متحده آمریکا، در پسزمینه بازگشت دونالد ترامپ به ریاستجمهوری، بیانگر آغاز مرحلهای تازه از همکاری راهبردی، پس از دورهای طولانی از تنش در روابط آذربایجان و آمریکا میباشد.
«روابط جمهوری آذربایجان و ایالات متحده آمریکا طی سالهای طولانی دارای ماهیتی تنشآلود و سرد بود. بهویژه در دوره ریاستجمهوری جو بایدن، حمایت آشکار واشنگتن از ارمنستان و سیاست جانبدارانهای که در قبال آذربایجان در پیش گرفته شده بود، موجب رسیدن روابط به سطح بحران شده بود. در این سالها، اگرچه نخستوزیر ارمنستان، نیکول پاشینیان، بارها به ایالات متحده سفر کرده بود، اما از سوی جمهوری آذربایجان سفرهایی از این دست مشاهده نمیشد.
با این حال، با انتخاب دونالد ترامپ در نوامبر سال ۲۰۲۴ بهعنوان رئیسجمهور، این پویایی دستخوش تغییر شد. توجه شخصی ترامپ به روابط فردی، و همچنین اظهارنظرهای مثبت الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، درباره انتخاب پیشین او، زمینهای برای درک متقابل میان دو رئیس جمهور فراهم کرد.
از این منظر، سفر الهام علیاف به واشنگتن، تنها یک رویداد دیپلماتیک نیست، بلکه نشانهای از گذار روابط به سطح راهبردی نیز بهشمار میرود. انتظار میرود در این دیدار، موضوعات همکاری در زمینه انرژی، پروژههای ارتباطی و مسائل امنیت منطقهای در دستور کار قرار گیرد. این سفر از نظر برقراری ثبات در منطقه قفقاز جنوبی و تقویت نقش ژئوپولیتیکی آذربایجان، اهمیت ویژهای دارد».
سفر رئیسجمهور علیاف به کاخ سفید: نمایش قدرت دیپلماتیک آذربایجان
تحلیلگر سیاسی آمریکایی، پیتر تیز، دیدار تاریخی برنامهریزیشده در کاخ سفید را بهعنوان تأییدی بر مدیریت دوراندیش رئیسجمهور الهام علیاف و نقش جهانی آذربایجان در زمینه دیپلماسی اقتصادی، امنیت ملی و انرژی ارزیابی کرده است.
او در گفتوگویی با خبرگزاری آپا اظهار داشت که موضع رئیسجمهور دونالد ترامپ در قبال منطقه قفقاز جنوبی، بهطور جدی با دولتهای پیشین در تاریخ ایالات متحده تفاوت دارد:
«در دوره رهبری ترامپ و در چارچوب فعالیتهای سیاسی پس از آن، او به استقرار صلح، ثبات و رفاه در این منطقه اهمیت ویژهای قائل بود. دیدگاههای او بهروشنی بر اهمیت فزاینده آذربایجان در مقیاس منطقهای و جهانی و نقش ژئوپولیتیکی آن تأکید دارد. ویژگیهای رهبری رئیسجمهور آذربایجان، الهام علیاف، و تجربه بالای او در عرصه دولتداری، شباهتهای شگفتانگیزی با سبک حکمرانی سیاسی دونالد ترامپ دارد. هر دو رهبر با تصمیمگیریهای قاطع، رویکردهایی مبتنی بر منافع ملی و اراده سیاسی برجسته میشوند. احترام و درک متقابلی که میان آنها شکل گرفته است، نقش مهمی در ورود روابط میان دو کشور به مرحلهای جدید ایفا میکند.
این دیدار تاریخی که قرار است در کاخ سفید برگزار شود، نه تنها یک گفتوگوی رسمی میان دو رئیس جمهور خواهد بود، بلکه نتیجهای از سیاست خارجی موفقی است که آذربایجان در سالهای اخیر دنبال کرده است.»
پیتر تیز تأکید کرده است که این دیدار میتواند بهعنوان نمادی از تقویت دیپلماسی اقتصادی آذربایجان، تحکیم توان دفاع ملی و افزایش اعتبار سیاست انرژی این کشور در عرصه بینالمللی ارزیابی شود.
وی افزود:
«آذربایجان به بازیگری کلیدی در تأمین امنیت انرژی منطقه تبدیل شده است. بهویژه نقش عملیاتی و کاربردی آذربایجان در تأمین انرژی اتحادیه اروپا، نشاندهنده آیندهنگری سیاست انرژی آذربایجان است. پروژههای بینالمللی انرژی که به ابتکار رئیسجمهور الهام علیاف اجرا شدهاند، نه تنها از جنبه اقتصادی بلکه از نظر راهبردی نیز اهمیت زیادی دارند.
علاوه بر این، آذربایجان در سالهای اخیر، ضمن مشارکت فعال در شماری از سازمانهای بینالمللی و منطقهای، با ابتکارات مهمی در سطح جهانی نیز حضور یافته است. پیشنهادهایی که آذربایجان در سازمان همکاری اسلامی، جنبش عدم تعهد، سازمان ملل متحد و دیگر سکوها مطرح کرده است، نشانگر موفقیت کشور در عرصه دیپلماسی چندجانبه میباشد.
رئیسجمهور الهام علیاف با تداوم موفقیتآمیز میراث سیاسی رهبر ملی، حیدر علیاف، در این حوزه، آذربایجان را به کشوری مدرن و قدرتمند تبدیل کرده است. اندیشه راهبردی او، سیاست دقیق و پیگیرانهاش، اعتبار بینالمللی آذربایجان را بیش از پیش تقویت کرده است.
دیدار پیشِ رو در کاخ سفید نه تنها به روابط دوجانبه جان تازهای خواهد بخشید، بلکه تأییدی باشکوه بر نقش فزاینده آذربایجان در سیاست جهانی نیز خواهد بود. این رویداد، بار دیگر موفقیتهای الهام علیاف را، هم در داخل کشور و هم در سطح بینالمللی، به نمایش خواهد گذاشت».
پیامها و اشارات دیپلماتیک در مجمع شوشا
در آخرین مجمع جهانی شوشا، رئیسجمهور الهام علیاف دیدگاههای مثبتی در مورد دونالد ترامپ بیان کرد.
وی افزود:
«پیروزی ترامپ را پیشبینی نکرده بودم. فقط گفتم؛ با در نظر گرفتن اینکه او ارزشهای بنیادی همچون ارزشهای خانوادگی را همانند ما به اشتراک میگذارد، برای ملت آذربایجان بهتر خواهد بود. او تنها رئیسجمهور ایالات متحده است که جنگی را آغاز نکرده است. همچنین بهوضوح دیده میشود که او در مدت کوتاه حضورش در قدرت، کسی بود که به جنگها پایان داد. ما همچنین از تلاشهای او برای کمک به دستیابی نهایی به توافق بین آذربایجان و ارمنستان بسیار سپاسگزاریم. با وجود آنکه او با مسائل جهانی مهمتری در حوزه امنیت بینالمللی مشغول است، اما وضعیت در قفقاز جنوبی را نیز در کانون توجه خود نگه میدارد.
بیتردید، پیروزی او به دلایل گوناگون، ما را در آذربایجان بسیار خوشحال میکند. بهطور طبیعی آرزو داریم که او کار خود را به پایان برساند و “باتلاق واشنگتن” را تا عمق آن خشک کند».
دونالد ترامپ نیز به نوبه خود، با بازنشر این دیدگاههای رئیسجمهور الهام علیاف در شبکه اجتماعی خود به نام “تروث”، نشان داد که این رابطه در سطحی راهبردی ادامه دارد. این اشارات متقابل تنها نشانگر همدلی شخصی نیستند، بلکه نمونهای بارز از تقویت اعتماد متقابل میان دو کشور در سطح دولتی نیز بهشمار میروند.
فرایند صلح و نقش سازنده آمریکا
در زمانی که گفتوگوهای صلح میان آذربایجان و ارمنستان در حال پیشرفت است، موضع ایالات متحده در این فرایند از اهمیت ویژهای برخوردار است. بهویژه در موضوع دالان زنگزور، رویکرد واشنگتن بیشتر ماهیت اقتصادی و لجستیکی دارد و با رویکردی سازنده و متوازن همراه است. این رویکرد بهشدت با سیاست جانبدارانه و غیرواقعبینانه رئیسجمهور فرانسه، امانوئل مکرون، تفاوت دارد. رویکرد آمریکا با هدف کمک واقعی به ثبات در منطقه و استقرار صلح پایدار تدوین شده است.
زائور محمدوف بیان کرد که روند صلح بین آذربایجان و ارمنستان وارد مرحله جدیدی شده و در این روند، موضع واقعگرایانه ایالات متحده، بهویژه دونالد ترامپ، به شکلگیری صلح عادلانه و توازن ژئوپولیتیکی در منطقه کمک میکند.
او افزود:
«فرایند صلح میان آذربایجان و ارمنستان در ماههای اخیر با شدت بیشتری دنبال میشود و در این مرحله، آمریکا، بهویژه دولت ترامپ، نقش فعالتری ایفا کرده است. این نقشآفرینی فعال آمریکا، ارمنستان را به برخوردی سازندهتر در جهت گشایش دالان زنگزور و امضای توافق صلح سوق میدهد.
دقیقاً به همین دلیل است که لابی ارمنی در آمریکا و کنگره ارمنیان، فشارها بر ترامپ را افزایش دادهاند. آنها در شبکههای اجتماعی، ترامپ را متهم میکنند که منافع مسیحیان را به حاشیه رانده و به وعدههای پیش از انتخابات خود عمل نکرده است. حال آنکه روشن است که در انتخابات سال ۲۰۲۴، اکثریت جامعه ارمنی رأی خود را به دموکراتها دادهاند. جمهوریخواهان با آگاهی از این واقعیت، بهخوبی درک میکنند که موضع ترامپ تغییر نخواهد کرد.
موضع برخی از اعضای کنگره که خواستار حمایت از ارمنستان هستند، در واقع از فشارهای محافل ارمنی دوست نشأت میگیرد که میخواهند خواستههای غیرواقعی را وارد روند مذاکرات کنند.
اما ترامپ واقعیت را میبیند: طرف پیروز آذربایجان است و فراخوانهای صلحجویانه آن که بر پایه حقوق بینالملل استوارند، برای ثبات منطقه اهمیت حیاتی دارند».
دیدار علیاف و ترامپ و پاشینیان: فرصتی تاریخی
دیدار سهجانبه برنامهریزیشده علیاف و ترامپ و پاشینیان و امضای احتمالی پروتکل که در چارچوب سفر رئیسجمهور الهام علیاف به آمریکا به دعوت ترامپ برنامهریزی شده، فرصت تاریخیای برای دستیابی به نتایج ملموس در روند صلح فراهم میآورد.
این دیدار همچنین نقش میانجیگری جدید آمریکا در منطقه را تأیید خواهد کرد و میتواند پایهگذار الگوی جدیدی از ثبات سیاسی در قفقاز جنوبی باشد.
کارشناس علوم سیاسی، محمدوف، تأکید کرده است که امضای پروتکل میان آذربایجان و ارمنستان، افزون بر اینکه گامی تاریخی بهسوی صلح عادلانه در قفقاز جنوبی محسوب میشود، مرحلهای مهم در جهت تقویت توازن ژئوپلیتیکی و همکاری اقتصادی در منطقه خواهد بود.
به گفته او، اگر در نتیجه دیدار سهجانبه میان آذربایجان، ارمنستان و ایالات متحده، پروتکل به امضا برسد، این سند به نقطه عطف تاریخی برای قفقاز جنوبی بدل خواهد شد.
او افزود:
«این پروتکل به معنای انصراف رسمی ارمنستان از ادعاهایش در مورد قرهباغ، اجرای تمام روندهای منطقه در چارچوب حاکمیت آذربایجان، و به رسمیت شناختن بندهای اصلی توافق صلح خواهد بود.
این همچنین نشان خواهد داد که ارمنستان آماده گشودن صفحهای جدید در روابط با آذربایجان است.
اما این روند در داخل ارمنستان و همچنین در دیاسپورای ارمنی در خارج از کشور نگرانیهایی ایجاد کرده است. زیرا روند صلح، هم به کاهش کمکهای مالی جمعآوریشده خواهد انجامید و هم موجب تضعیف توان تأثیرگذاری دیاسپورا در سطح بینالمللی خواهد شد.
به همین دلیل، آنها اقدام به راهاندازی کارزارهایی علیه امضای سند کردهاند و سازوکارهای فشار را به کار گرفتهاند.
در عین حال، این روند میتواند راه را برای پیشرفت در موضوع دالان زنگزور نیز باز کند.
مقامات ارمنستان با احتیاط به این موضوع مینگرد، اما گفته میشود که با واشنگتن به تفاهم کلی رسیده است.
در سایه تمامی این تحولات، انتظار میرود که موضوعات مربوط به همکاری انرژی میان آذربایجان و آمریکا نیز در دستور کار قرار گیرد.»
همکاری انرژی و پروژه ترانسخزر
در دوران ریاست جمهوری ترامپ، امنیت انرژی بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی در روابط آمریکا و آذربایجان ارزیابی میشد. بهویژه حمایت دولت ترامپ از پروژه خط لوله گاز ترانسخزر، مرحله مهمی در مسیر صادرات منابع انرژی آذربایجان به بازارهای غربی بود. این پروژه نه تنها از نظر تجاری، بلکه از منظر استراتژیک اهمیت داشت و نقش آذربایجان را در دیپلماسی انرژی ایالات متحده تقویت میکرد.
زائور محمدوف اشاره کرده است که پروژه ترانسخزر و همکاریهای انرژی که با ابتکار آذربایجان پیش میرود، بهعنوان یک وکتور استراتژیک که آینده ژئوپلیتیکی و اقتصادی قفقاز جنوبی را شکل میدهد، بر پایه ثبات منطقهای و همکاریهای بینالمللی عمل میکند.
او تأکید کرده است که همکاری انرژی و پروژه ترانسخزر در قفقاز جنوبی اهمیت حیاتی برای آینده اقتصادی و ژئوپلیتیکی منطقه دارد:
«افزایش صادرات گاز آذربایجان به بازار اروپا و موقعیت استراتژیک این کشور بهعنوان یک مسیر ترانزیت، پتانسیل قابل توجهی در این حوزه وعده میدهد. هرچند که خط لوله TAP و سایر خطوط لوله موجود فرصتهایی را فراهم میآورند، اما برای صادرات گستردهتر نیاز به سرمایهگذاریهای اضافی و اراده منطقهای وجود دارد.
کشورهای دارای منابع انرژی مانند ترکمنستان و قزاقستان نیز میتوانند در این فرآیند مشارکت داشته باشند که میتواند سرعت اجرای پروژه ترانسخزر را افزایش دهد.
با این حال، رویکرد محتاطانه سیاسی و اقتصادی اتحادیه اروپا گاهی روند پیشرفت در این زمینه را کند میکند. حمایت آمریکا از این روندها و فعالیتهای دولت ترامپ میتواند به احیای پروژه کمک کند.
نقش آذربایجان بهعنوان صادرکننده انرژی و کشور ترانزیت مستحکمتر میشود.
دالان زنگزور و پروژههای منطقهای دیگر نیز در زمینه واقعیتهای نوینی که با ابتکار آذربایجان شکل گرفتهاند، به اجرا درمیآیند.
از این رو، صلح با ارمنستان، اصلاحات قانون اساسی و تعیین شکل همکاریها برای ثبات و توسعه منطقه ضروری است.
موضع آذربایجان واضح است: سیاستی باید مبتنی بر اصول همکاری و حاکمیت شکل بگیرد، نه تحت فرمان کشورهای خارجی، بلکه بر اساس منافع واقعی.»
تمام این نکات بار دیگر تأیید میکند که روابط آذربایجان و آمریکا دیگر تنها در چارچوب انرژی و امنیت محدود نمیشود. این روابط به شراکت عمیق و چندجانبهای تبدیل شده است که حوزههای استراتژیک متعددی از هوش مصنوعی تا دیپلماسی صلح را در بر میگیرد.
سفر رئیسجمهور الهام علیاف به کاخ سفید، تجسم سیاسی این شراکت و نشانه روشنی از ارتقاء سطح دیالوگ آذربایجان با مراکز قدرت جهانی است.
این همچنین تأییدی دیگر بر افزایش نفوذ بینالمللی آذربایجان به شمار میآید.
فایق محمود اف
Comments are closed.