WUF 13و سند باکو: ثبت تجربه بازسازی پسامنازعه‌ای جمهوری آذربایجان در سطح جهانی – تحلیل

سند «Baku Call to Action» که در پایان سیزدهمین نشست «مجمع جهانی شهرسازی» سازمان ملل متحد (WUF13) به تصویب رسید، در نگاه نخست ممکن است به‌عنوان یک سند فنی در حوزه شهرنشینی و برنامه‌ریزی شهری به نظر برسد که مسیرهای کلی اقدام در این حوزه را تعیین می‌کند، اما محتوای آن دارای اهمیت سیاسی و ژئواستراتژیک عمیق‌تری است. این سند تأیید می‌کند که در دوران معاصر، شهرها دیگر تنها محل زندگی نیستند، بلکه به یکی از بسترهای اصلی توسعه اقتصادی، امنیت، پایداری اجتماعی، سیاست اقلیمی و همکاری‌های بین‌المللی تبدیل شده‌اند.

برگزاری WUF13 در باکو و نام‌گذاری سند نهایی این مجمع با عنوان «فراخوان باکو برای اقدام» را می‌توان نشانه دیگری از افزایش نقش جمهوری آذربایجان در دستور کار بین‌المللی دانست. اگر در سال‌های اخیر جمهوری آذربایجان خود را به‌عنوان بازیگری مهم در حوزه امنیت انرژی، اتصال‌های ترانزیتی و دیپلماسی چندجانبه معرفی کرده بود، WUF13 نشان داد که این کشور اکنون در موضوعات شهرسازی، توسعه پایدار و بازسازی پسامنازعه نیز در مرکز مباحثات جهانی قرار گرفته است.

بزرگ‌ترین نشست تاریخ WUF و اعتبار بین‌المللی رو به افزایش آذربایجان

در متن سند پایانی مجمع، نخستین اشاره به تشکر از دولت و مردم جمهوری آذربایجان ممکن است در نگاه اول صرفاً یک عنصر تشریفاتی و پروتکل دیپلماتیک به نظر برسد، اما در پسِ این نکته، معنای سیاسی قابل توجهی نهفته است.

WUF13 با گردهم‌آوردن بیش از ۵۸ هزار شرکت‌کننده از ۱۷۶ کشور، به‌عنوان بزرگ‌ترین نشست تاریخ «مجمع جهانی شهرسازی» از زمان تأسیس آن ثبت شد. در چارچوب این فوروم، صدها پنل گفت‌وگو، نشست‌های سطح بالا، جلسات وزرا، مجامع شهرداران، نمایشگاه‌های بین‌المللی و رویدادهای موضوعی برگزار شد. این شاخص‌ها در میان رویدادهای سازمان ملل در حوزه شهرنشینی به‌عنوان رکورد محسوب می‌شوند.

در روابط بین‌الملل معاصر، برگزاری موفق چنین رویدادهای گسترده‌ای یکی از شاخص‌های مهم وزن بین‌المللی دولت‌ها به شمار می‌رود. زیرا میزبانی فوروم‌های جهانی تنها به امکانات مالی و فنی محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم اعتماد سیاسی بالا نیز هست. توانایی یک کشور در مدیریت ایمن و کارآمد حضور ده‌ها هزار شرکت‌کننده، صدها نهاد بین‌المللی و ده‌ها رهبر دولتی در یک شهر، نشان‌دهنده اعتماد بین‌المللی به ظرفیت سازمانی آن کشور است.

در سال‌های اخیر، آذربایجان از طریق ریاست خود بر جنبش عدم تعهد، فعالیت در چارچوب سازمان کشورهای تُرک، میزبانی رویداد جهانی COP29 و برگزاری ده‌ها مجمع بین‌المللی دیگر، خود را از یک چارچوب صرفاً منطقه‌ای فراتر برده و به‌عنوان یک پلتفرم دیپلماتیک جهانی معرفی کرده است WUF13 . مرحله بعدی این روند بود.

نشست «بیانیه‌های رهبران» یک قالب سیاسی بین‌المللی جدید ایجاد کرد

در سند «Baku Call to Action»، یکی از نکات برجسته، نشست «بیانیه‌های رهبران» است که برای نخستین بار در تاریخ برگزار شد. در این قالب که به ابتکار آذربایجان برگزار شد، ۲۷ رئیس دولت و رئیس حکومت شرکت کردند.

این شاخص تنها یک عدد آماری نیست. در واقع، این امر نشان‌دهنده ارتقای موضوع شهرسازی به بالاترین سطح سیاست بین‌الملل است.

در گذشته، شهرسازی بیشتر به‌عنوان حوزه‌ای تلقی می‌شد که شهرداری‌ها، مدیران شهری و کارشناسان فنی درباره آن بحث می‌کردند. اما در قرن بیست‌ویکم، شهرنشینی به یکی از اجزای مرکزی امنیت انرژی، ثبات اجتماعی، تغییرات اقلیمی، امنیت غذایی، روندهای مهاجرت و راهبردهای توسعه ملی تبدیل شده است.

بر اساس برآوردهای سازمان ملل متحد، در حال حاضر حدود ۵۶ درصد جمعیت جهان در شهرها زندگی می‌کنند. پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۶۸ تا ۷۰ درصد برسد. حدود ۸۰ درصد اقتصاد جهانی در شهرها شکل می‌گیرد. به همین دلیل، اداره شهرها اکنون در زمره اولویت‌های راهبردی دولت‌های ملی قرار دارد.

دقیقاً همین واقعیت، نشست «بیانیه‌های رهبران» را به یک رویداد مهم سیاسی تبدیل می‌کند. آذربایجان نیز با ابتکار این قالب جدید، در میان کشورهایی قرار گرفته است که به‌طور مستقیم در شکل‌گیری دستورکار جهانی شهرنشینی نقش‌آفرینی می‌کنند.

قره‌باغ در حال تبدیل شدن به یک الگوی بین‌المللی توسعه پس از منازعه است

اشاره ویژه به نمونه‌های بازسازی پس از جنگ، از جمله تجربه آذربایجان، در سند «فراخوان باکو برای اقدام» را می‌توان یکی از مهم‌ترین پیامدهای سیاسی این مجمع دانست. در سال‌های اخیر، آذربایجان در مناطق آزادشده از اشغال، برنامه‌ای بی‌سابقه در مقیاس بازسازی اجرا می‌کند. بیش از ۲۰ میلیارد منات از بودجه دولتی برای این هدف اختصاص یافته است. جاده‌های بزرگراهی جدید، تونل‌ها، فرودگاه‌ها، خطوط راه‌آهن، زیرساخت‌های انرژی، سکونتگاه‌ها و تأسیسات اجتماعی در حال احداث هستند.

افتتاح فرودگاه‌های بین‌المللی فضولی، زنگیلان و لاچین، ساخت صدها کیلومتر جاده، و تبدیل قره‌باغ و زنگزور شرقی به منطقه انرژی سبز از جمله پروژه‌هایی هستند که توجه محافل کارشناسی بین‌المللی را جلب کرده‌اند.

یکی از مهم‌ترین نکات این است که بازسازی صرفاً به‌عنوان یک پروژه عمرانی فیزیکی انجام نمی‌شود. آذربایجان فناوری‌های مدیریت دیجیتال، شهرهای هوشمند، انرژی سبز، پایداری زیست‌محیطی و اصول مدرن شهرسازی را در مرکز این روند قرار داده است.

به همین دلیل، پروژه‌های در حال اجرا در قره‌باغ دیگر صرفاً یک برنامه توسعه ملی نیستند، بلکه به‌عنوان نمونه‌ای از تجربه بین‌المللی بازسازی پس از منازعه مورد ارزیابی قرار می‌گیرند.

«بازگشت بزرگ» به‌عنوان الگوی انسانی منعکس شده در اسناد بین‌المللی است

در سند نهایی، در کنار اولویت‌بندی فعالیت‌های بازسازی و نوسازی، تأکید بر بازگشت امن و پایدار آوارگان داخلی به سرزمین‌های اصلی‌شان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

این بند می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از پذیرش در سطح جهانیِ رویکردی تلقی شود که آذربایجان سال‌ها در مجامع بین‌المللی از آن دفاع کرده است.

در جهان، شمار افراد آواره داخلی و پناهندگان به رکوردی بیش از ۱۲۰ میلیون نفر رسیده است. با این حال، تجربه بین‌المللی نشان می‌دهد که بازگشت مردم به خانه‌هایشان تنها با توافق سیاسی ممکن نیست. برای این هدف، بازسازی سکونتگاه‌ها، ایجاد فرصت‌های اقتصادی، تأمین خدمات اجتماعی و توسعه زیرساخت‌های مدرن ضروری است.

برنامه «بازگشت بزرگ» آذربایجان دقیقاً بر همین اصول استوار است. این روند از روستای آغالی آغاز شده و اکنون شهرها و مناطق دیگری مانند لاچین، فضولی، شوشا، تالیـش، زابوخ، سوس و سایر سکونتگاه‌ها را نیز در بر می‌گیرد.

در سند «Baku Call to Action»، مطرح شدن موضوع بازگشت به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از سیاست شهرنشینی، می‌تواند آغاز مرحله‌ای جدید در رویکردهای بین‌المللی تلقی شود.

گنجاندن مفهوم شهرکشی در این سند، یک پیام سیاسی مهم است

در این سند، تأکید ویژه‌ای بر خسارات ناشی از منازعه، جنگ و « شهرکشی» به مدارس، بیمارستان‌ها، خانه‌های مسکونی، زیرساخت‌های عمومی و محیط‌زیست جلب توجه می‌کند.

مفهوم « شهرکشی» به نابودی هدفمند شهرها و سکونتگاه‌ها اشاره دارد. در سال‌های اخیر، رویدادهای رخ‌داده در اوکراین، خاورمیانه و دیگر مناطق درگیری، این موضوع را به یکی از محورهای مهم حقوق بین‌الملل و سیاست جهانی تبدیل کرده است.

گنجاندن مفهوم شهرکشی در سند باکو نشان می‌دهد که جامعه بین‌المللی، تخریب شهرها را صرفاً نتیجه عملیات نظامی نمی‌داند، بلکه آن را تهدیدی جدی علیه توسعه انسانی تلقی می‌کند.

این رویکرد می‌تواند در آینده بر سیاست‌های سازمان‌های بین‌المللی در زمینه حفاظت و بازسازی شهرها در مناطق درگیری نیز تأثیرگذار باشد.

جایزه شهر باکو می‌تواند به یکی از ابزارهای جدید قدرت نرم آذربایجان تبدیل شود

در چارچوب این فوروم، ذکر ویژه «جایزه شهر باکو» در سند نهایی تصادفی نیست.

در تجربه بین‌المللی، جوایز معتبر یکی از عناصر مهم سیاست قدرت نرم کشورها محسوب می‌شوند. همان‌طور که جایزه نوبل به اعتبار سوئد، مجمع داووس به جایگاه جهانی سوئیس و کنفرانس امنیتی مونیخ به تصویر بین‌المللی آلمان کمک کرده‌اند، «جایزه شهر باکو» نیز می‌تواند در آینده به یک پلتفرم با نفوذ جهانی در حوزه شهرسازی تبدیل شود.

چنین ابتکارهایی رقابت سالم میان شهرها را تشویق می‌کنند، راه‌حل‌های نوآورانه را برجسته می‌سازند و همکاری‌های بین‌المللی را تقویت می‌کنند. در عین حال، این روند باعث می‌شود نام باکو به‌طور پایدار در دستورکار جهانی شهرنشینی باقی بماند.

WUF13 به نقش بین‌المللی آذربایجان معنای جدیدی بخشید

WUF13 و سند نهایی آن، «Baku Call to Action»، نشان داد که آذربایجان دیگر صرفاً یکی از مشارکت‌کنندگان در دستورکار بین‌المللی نیست، بلکه به یکی از بازیگران اثرگذار در شکل‌دهی آن تبدیل شده است. مفاد تصویب‌شده در این فوروم در حوزه‌هایی مانند بازسازی پس از منازعه، بازگشت آوارگان داخلی، تاب‌آوری شهری، چالش‌های اقلیمی و سیاست‌های شهرنشینی، بیانگر آن است که رویکردهای مطرح‌شده توسط آذربایجان در سطح بین‌المللی مورد توجه و حمایت قرار گرفته‌اند.

اگر در قرن بیستم باکو عمدتاً به‌عنوان پایتخت نفت شناخته می‌شد، در قرن بیست‌ویکم این شهر به‌تدریج به یکی از مراکز مهم گفت‌وگوی بین‌المللی، همکاری جهانی و دیپلماسی شهرنشینی تبدیل می‌شود. «Baku Call to Action» را می‌توان تأیید رسمی این تحول در سطح یک سند سیاسی دانست. نتایج فوروم نشان می‌دهد که باکو دیگر تنها میزبان رویدادهای بین‌المللی نیست، بلکه به یک بستر راهبردی تبدیل شده است که در آن دستورکار توسعه جهانی شکل می‌گیرد و ایده‌های سیاسی جدید مطرح می‌شوند.