Güney Azərbaycan: Assimilyasiya və ayrı-seçkilikdən azadlıq, ədalət və milli hökumətə doğru

Pəhləvi dövlətquruculuğunun mərkəzləşdirici irsindən İran İslam Respublikasına: 1324–1325-ci illər Azərbaycan Milli Hökumətinin tarixi dərsləri və demokratik milli dövlət perspektivi
Müəllif: İsa Türkoğlu (İsa Türkoğlu)
Giriş: Milli məsələ inkişaf və iqtisadiyyat çərçivəsindən daha genişdir
Güney Azərbaycan məsələsini yalnız iqtisadi gerilik, Urmiya gölünün ekoloji böhranı, təbii sərvətlərin istismarı və ya dil məhdudiyyətləri ilə izah etmək mümkün deyil. Məsələnin mahiyyəti siyasi hakimiyyət, milli hüquqlar, sərvətlərin bölüşdürülməsi və xalqın öz müqəddəratını təyin etmək hüququ arasındakı münasibətlərdədir.

Son bir əsr ərzində İranda, xüsusilə Pəhləvilər dövründə formalaşmış mərkəzləşdirilmiş dövlət quruculuğu fars dilinin rəsmi strukturlardakı üstün mövqeyi, qeyri-fars dillərində təhsilə qoyulan məhdudiyyətlər və siyasi-iqtisadi qərarların mərkəzdə cəmləşməsi ilə müşayiət olunmuşdur. 1979-cu il inqilabından sonra siyasi sistem dəyişsə də, bu strukturların bir çoxu əsaslı şəkildə transformasiya edilməmişdir. İran İslam Respublikasının Konstitusiyasının 15-ci maddəsi regional və etnik dillərin ədəbiyyatının tədrisinə imkan versə də, ana dilində ümumi təhsil sistemi geniş və sistemli şəkildə həyata keçirilməmişdir.

Bu baxımdan, Güney Azərbaycan məsələsi sadəcə daha çox büdcə vəsaiti və ya daha səmərəli idarəçilik tələbi deyil. Bu, milli bərabərlik, siyasi iştirak və xalqın öz işlərini idarə etmək səlahiyyəti haqqında fundamental sualdır.

Güney Azərbaycanın gələcəyi üç əsas prinsip üzərində qurulmalıdır: siyasi azadlıq, sosial ədalət və demokratik milli suverenlik. Məqsəd avtoritar bir quruluşu başqa bir avtoritar quruluşla əvəz etmək deyil. Məqsəd hakimiyyətin xalqın azad iradəsindən qaynaqlandığı və xalq qarşısında hesabat verdiyi siyasi nizam yaratmaqdır.

1. Təbii sərvətlər: Regionun sərvəti və xalqın haqqı

Güney Azərbaycan mühüm mineral, kənd təsərrüfatı, sənaye və insan resurslarına malikdir. Vərziqandakı Sünqur mis mədəni regionun təbii sərvətlərinin əhəmiyyətli nümunələrindən biridir. Lakin təbii sərvətlərin mövcudluğu öz-özlüyündə ümumi rifah yaratmır. Əsas məsələ bu sərvətlərin necə idarə edilməsi, gəlirlərin necə bölüşdürülməsi və yerli icmaların iqtisadi faydalardan hansı payı əldə etməsidir.

Əsas suallar bunlardır: Sərvətlərin çıxarılması barədə qərarları kim verir? Əldə olunan gəlirlər necə bölüşdürülür? Ekoloji və sosial xərclərin yükünü kim daşıyır?

Ədalətli sistem maliyyə şəffaflığını, müstəqil audit mexanizmlərini, yerli əhalinin qərarvermədə iştirakını, ətraf mühitin qorunmasını və regiona davamlı investisiyaların yönəldilməsini təmin etməlidir. Bərabərsizliyin miqyasını dəqiq qiymətləndirmək üçün mədən gəlirləri, yerli məşğulluq, müqavilələr, vergilər və ekoloji xərclər barədə məlumatlar ictimaiyyətə açıq olmalıdır.

Azərbaycanın sərvətləri Azərbaycan xalqının həyat səviyyəsinin yüksəldilməsinə xidmət etməlidir. Sərvətlərin istismarının ekoloji və sosial xərcləri regionun üzərinə qoyulmamalı, iqtisadi qərarlar və əldə olunan faydalar yerli əhalidən uzaqlaşdırılmamalıdır.

Bu tələb yalnız iqtisadi məsələ deyil; regional ədalətin və xalqın öz torpağının sərvətləri üzərində qərarvermədə iştirak hüququnun ayrılmaz hissəsidir.

2. Urmiya gölü: Ekoloji böhran və siyasi məsuliyyət

Urmiya gölünün böhranı resursların idarə olunması, dayanıqsız inkişaf və sosial təhlükəsizlik arasındakı əlaqənin ən aydın nümunələrindən biridir. Elmi tədqiqatlar suvarılan əkinçiliyin genişlənməsi, səth və yeraltı su ehtiyatlarının həddindən artıq istismarı, bəndlərin tikintisi və iqlim dəyişiklikləri də daxil olmaqla, bir sıra antropogen və təbii amillərin gölün su səviyyəsinin azalmasına təsir göstərdiyini ortaya qoyur.

Buna görə də gölün qurumasını yalnız quraqlıqla izah etmək olmaz. Su idarəçiliyi siyasəti, su ehtiyatlarının bölüşdürülməsi, bəndlərin təsirinin qiymətləndirilməsi və mütəxəssislərin xəbərdarlıqlarına münasibət ictimai araşdırmaya və hesabatlılığa açıq olmalıdır.

Göl ətrafındakı bəzi ərazilərdən, o cümlədən Şəbüstər və Salmasın müəyyən hissələrindən toplanmış sahə məlumatlarında torpağın şoranlaşması, kənd təsərrüfatına zərər, duz fırtınaları və miqrasiya kimi problemlər qeyd edilmişdir. Bu nəticələrin miqyasını dəqiq müəyyənləşdirmək üçün müstəqil və sənədləşdirilmiş məlumatların toplanması vacibdir.

Gölün qəsdən qurudulmasına yönəlmiş planın mövcudluğunu sübut etmək üçün birbaşa dəlillər tələb olunsa da, qəsdin sübuta yetirilməməsi dövlətin zərərli siyasətlərə və onların əvvəlcədən proqnozlaşdırıla bilən nəticələrinə görə məsuliyyətini aradan qaldırmır.

Urmiya gölünün davamlı bərpası su hövzəsinin vahid idarə edilməsini, dayanıqsız su götürülməsinin azaldılmasını, yeraltı suların qorunmasını və çayların ekoloji axımının təmin edilməsini tələb edir. Bu tədbirlər ictimai nəzarət və yerli icmaların real iştirakı ilə həyata keçirilməlidir.

3. Azərbaycan türkcəsi və milli kimliyin qorunması hüququ

Azərbaycan türkcəsi yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil; o, tarixi yaddaşın, ədəbiyyatın, mədəniyyətin və kollektiv kimliyin daşıyıcısıdır. Ana dilinin rəsmi təhsil sistemində məhdud şəkildə təmsil olunması və təhsil və idarəçilik sahələrinin müəyyən hissələrində mövcud olmaması onun nəsildən-nəslə ötürülməsini çətinləşdirə bilər.

Pəhləvilər dövründə həyata keçirilən dil baxımından vahidləşdirmə siyasətləri fars dilinin rəsmi strukturlardakı mövqeyini gücləndirmiş, qeyri-fars dillərini isə ictimai həyatın kənarına sıxışdırmışdır. İnqilabdan sonra da ümumi təhsildə fars dilinin üstün mövqeyinin davam etməsi göstərir ki, siyasi sistemin dəyişməsi öz-özlüyündə dil bərabərliyini təmin etməmişdir.

Ana dilində təhsil tələbi fars dilinə və ya fars xalqına qarşı yönəlmiş tələb deyil. Burada məqsəd ayrı-seçkiliyə və bir dilin digər dillər üzərində məcburi üstünlüyünə qarşı çıxmaqdır.

Demokratik sistem ana dilində təhsili, elmi bilik və ədəbiyyatın inkişafını, media fəaliyyətini və mədəni irsin qorunmasını təmin etməlidir. Ümumi ünsiyyət dili ilə ana dillərinin qorunması və inkişafı bir-birinə zidd deyil; hər ikisi paralel şəkildə həyata keçirilə bilər.

Heç bir xalq bərabər imkanlardan yararlanmaq üçün öz dilindən və kimliyindən uzaqlaşmağa məcbur edilməməlidir.

4. 1324–1325-ci illər Azərbaycan Milli Hökuməti: Özünüidarəçilik irsi və demokratik milli dövlət perspektivi

21 Azər 1324-cü ildə Təbrizdə Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulması Güney Azərbaycanın müasir siyasi tarixində mühüm mərhələ və siyasi iradəyə sahib çıxmaq, milli kimliyin tanınmasını təmin etmək, regionun işlərini xalqın tələbləri əsasında idarə etmək cəhdinin simvolu idi. Bu hadisəni yalnız İranın inzibati strukturunda qısamüddətli dəyişiklik kimi qiymətləndirmək olmaz. Onun əhəmiyyəti ondadır ki, dil, siyasi iştirak, sosial islahatlar və regional özünüidarəçilik hüququ vahid siyasi layihənin əsas məsələlərinə çevrildi.

Seyid Cəfər Pişəvərinin rəhbərlik etdiyi Milli Hökumət İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı mürəkkəb şəraitdə və Sovet qoşunlarının İranın şimalında mövcud olduğu dövrdə formalaşmışdır. Bu geosiyasi kontekst onun yaranmasını və taleyini anlamaq üçün vacibdir. Lakin beynəlxalq şəraitin təhlili Azərbaycanda irəli sürülən milli və sosial tələblərin tarixi əhəmiyyətini kölgədə qoymamalıdır.

A) Milli Hökumətin nailiyyətləri və tarixi əhəmiyyəti

Birincisi: Azərbaycan türkcəsinin təhsil və dövlət idarəçiliyi dili kimi mövqeyinin gücləndirilməsi.

Milli Hökumətin ən mühüm addımlarından biri Azərbaycan türkcəsinin təhsildə və inzibati işlərdə istifadəsinin genişləndirilməsi idi. Bu, sadəcə mədəni siyasət deyil, Azərbaycan xalqının öz dili, tarixi və fərqli kimliyi olan bir toplum kimi tanınmasına yönəlmiş siyasi tələbin ifadəsi idi. Xalqın dili məktəblərdə və ictimai institutlarda rəsmi yer tuta bilərdi; o, yalnız şəxsi və qeyri-rəsmi ünsiyyət sahəsi ilə məhdudlaşdırılmamalı idi.

İkincisi: Milli tələblərlə sosial ədalətin əlaqələndirilməsi.

Torpaq islahatları, kəndlilərin vəziyyətinə diqqət və infrastrukturun, eləcə də ictimai xidmətlərin inkişafına yönəlmiş proqramlar milli məsələnin əhalinin iqtisadi və sosial tələbləri ilə uzlaşdırıla biləcəyini göstərirdi. Bu mənada Milli Hökumət yalnız kimlik məsələsini gündəmə gətirmirdi; həm də siyasi hakimiyyətin və iqtisadi imkanların cəmiyyətin xidmətinə necə yönəldilməli olduğu sualını ortaya qoyurdu.

Üçüncüsü: Regional siyasi institutların yaradılması təcrübəsi.

Milli Məclisin və Təbrizdə icra strukturlarının yaradılması regional siyasi təşkilatlanma təcrübəsi formalaşdırdı. Bu təcrübənin Azərbaycan tarixində əhəmiyyəti ondadır ki, yerli işlərin idarə olunması, siyasi iştirak və regionun problemləri ilə bağlı qərarların verilməsi nəzəri müzakirədən çıxaraq praktik məsələyə çevrildi.

Bu nailiyyətlər tarixi sənədlər və Milli Hökumətin mövcud olduğu qısa müddətin məhdudiyyətləri nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir. Bununla belə, Milli Hökumətin tarixi əhəmiyyətini yalnız fəaliyyət müddəti ilə ölçmək olmaz. Onun Azərbaycanın siyasi yaddaşına təsiri və milli hüquqlar, özünüidarəçilik haqqında müzakirələrin davam etməsi də bu irsin tərkib hissəsidir.

B) Milli Hökumətin süqutu: Bir təcrübənin məğlubiyyəti, bir tələbin sonu deyil

Milli Hökumət 1946-cı ilin dekabrında beynəlxalq şəraitin dəyişməsi, Sovet qoşunlarının İrandan çıxması, siyasi danışıqların uğursuzluğu və mərkəzi dövlətin ordusunun Təbrizə daxil olması nəticəsində süqut etdi. Həmin ordu müasir Britaniya və ABŞ silahları ilə təchiz edilmişdi və Britaniya ilə ABŞ hərbi müşavirlərinin dəstəyindən yararlanırdı. Bu hadisə zorakılıq, repressiyalar və region əhalisinin, eləcə də fəalların bir hissəsi üçün ciddi insani nəticələrlə müşayiət olundu. Zorakılığın dəqiq miqyasını və müxtəlif aktorların məsuliyyətini müəyyənləşdirmək üçün etibarlı sənədlərə və tarixi araşdırmalara əsaslanmaq zəruridir.

Milli Hökumətin mövcudluğunun geosiyasi şəraitdən və xarici qüvvələr arasındakı güc balansından asılılığı onun zəifliyinin mühüm amillərindən biri idi. Bu təcrübə göstərir ki, heç bir milli layihə yalnız bir xarici gücün dəstəyinə və ya müvəqqəti beynəlxalq fürsətlərə arxalanmaqla dayanıqlı ola bilməz. İctimai dəstək, hesabatlı institutlar, müstəqil qərarvermə və xalqın azad iştirakı istənilən siyasi sistemin davamlılığı üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır.

Bununla belə, bir hökumətin süqutu onun təmsil etdiyi tələbləri avtomatik olaraq etibarsız etmir. 1325-ci ildə Milli Hökumətin sona çatması Azərbaycan xalqının dil hüquqları, siyasi iştirak və öz işlərini idarə etmək səlahiyyəti məsələlərinə öz-özlüyündə cavab vermədi.

Milli Hökumət süqut etdi, lakin onun yaranmasına səbəb olan fundamental sual — Azərbaycan xalqının öz siyasi, mədəni və iqtisadi müqəddəratını müəyyənləşdirməkdə hansı paya sahib olması — tarixi və siyasi müzakirələrin mövzusu olaraq qaldı.

C) 1324-cü ilin irsindən demokratik milli suverenlik perspektivinə

Milli Hökumətin təcrübəsi bugünkü Güney Azərbaycan hərəkatı üçün mühüm başlanğıc nöqtəsi ola bilər. Bu, keçmişin siyasi strukturlarını olduğu kimi bərpa etmək zərurəti demək deyil. Əsas dərs ondan ibarətdir ki, dil hüquqları, sosial ədalət və regionun özünüidarəçilik tələbləri vahid və ardıcıl siyasi layihə çərçivəsində birləşdirilə bilər.

1324-cü ildə ana dili və Azərbaycanın işlərinin regionun özündə idarə olunması məsələləri hökumət təcrübəsinin mərkəzinə çevrildiyi kimi, bu gün də region əhalisinin siyasi quruluşu müəyyənləşdirmək və ictimai institutları, eləcə də resursları idarə etmək üçün demokratik səlahiyyətlərə malik olduğu gələcək haqqında düşünmək mümkündür.

Belə bir perspektiv legitimliyini xalqın səsindən və razılığından alan dövlət tələb edir. Bu dövlət təhsildə və ictimai həyatda Azərbaycan türkcəsinin hüquqlarını təmin etməli, təbii sərvətləri şəffaf şəkildə və cəmiyyətin rifahı naminə idarə etməli, bütün sakinlərin siyasi, mədəni və mülki hüquqlarını tanımalıdır.

Bu gələcək hakimiyyətin bir partiyanın, şəxsin və ya qrupun əlində cəmləşdirilməsi üzərində qurulmamalıdır. Tarixin mühüm dərsi budur ki, milli suverenlik yalnız siyasi hakimiyyət məhdudlaşdırıldığı, hesabatlı olduğu və xalqın iradəsinə tabe edildiyi zaman azadlıq və ədalətlə uzlaşa bilər.

Bu baxımdan, Güney Azərbaycan üçün milli və demokratik dövlət qurmaq tələbi öz müqəddəratını təyin etmək hüququ çərçivəsində, azad, etibarlı və iştirakçı proses vasitəsilə nəzərdən keçirilə bilər. Siyasi sistemin son forması xalqın azad iradəsi ilə müəyyənləşdirilməli, seçilən istənilən model vətəndaşların bərabər hüquqlarını və fundamental azadlıqlarını təmin etməlidir.

21 Azər irsini üç əsas tələbin vəhdəti kimi ifadə etmək olar: milli kimliyin tanınması, xalqın öz işlərini idarə etmək səlahiyyəti və sosial ədalət. Gələcəyin məqsədi bu tələbləri demokratik nizama çevirməkdir; belə bir nizamda Azərbaycan xalqı mərkəzi hakimiyyətin qərarlarının passiv obyekti deyil, öz müqəddəratını müəyyənləşdirən əsas siyasi subyekt olmalıdır.

1324–1325-ci illər Milli Hökuməti Azərbaycanın siyasi tarixinin bir hissəsidir. Lakin gələcək azad institutlar, ictimai iştirak, müstəqil qərarvermə və bütün insanların hüquqlarının təminatı əsasında qurulmalıdır. Bu yanaşma tarixi yaddaşı azadlıq, ədalət və demokratik milli suverenlik naminə aydın siyasi perspektivlə birləşdirə bilər.

5. Nə üçün milli və demokratik hökumət?

İran İslam Respublikasında hakimiyyətin mərkəzləşməsinin davam etməsi, dil məhdudiyyətləri və əhalinin fundamental qərarlarda kifayət qədər səlahiyyətə malik olmaması belə bir sual doğurur: mövcud sistem daxilində məhdud islahatlar milli hüquqların və davamlı ədalətin təmin olunması üçün yetərlidirmi?

Bu məqalənin mövqeyinə görə, Güney Azərbaycanın milli hərəkatı öz müqəddəratını təyin etmək hüququnu siyasi proqramının əsas istiqamətlərindən biri kimi saxlamalıdır. Bu hüquq xalqın iştirakı və regionun bütün sakinlərinin hüquqlarının təminatı ilə azad, demokratik və etibarlı proses vasitəsilə həyata keçirilməlidir.

Arzulanan milli və demokratik hökumət aşağıdakı prinsiplərə əsaslanmalıdır:

* Xalq suverenliyi: Siyasi legitimlik xalqın azad iradəsindən və razılığından qaynaqlanmalıdır.
* Demokratiya və hesabatlılıq: Azad seçkilər, hakimiyyət bölgüsü, müstəqil məhkəmə sistemi və azad media təmin edilməlidir.
* İqtisadi ədalət: Təbii sərvətlər şəffaf şəkildə idarə olunmalı, onların gəlirləri ümumi rifahın yüksəldilməsinə xidmət etməlidir.
* Dil və mədəniyyət bərabərliyi: Azərbaycan türkcəsində təhsil və dilin hərtərəfli inkişafı təmin olunmalıdır.
* Ətraf mühitin qorunması: Urmiya gölünün sağlamlığı, su ehtiyatları və gələcək nəsillərin dolanışıq imkanları prioritet olmalıdır.
* Hüquq bərabərliyi: Heç bir vətəndaş dilinə, cinsinə, dininə, əqidəsinə və ya mədəni mənşəyinə görə ayrı-seçkiliyə məruz qalmamalıdır.
* Müstəqil qərarvermə: Milli siyasət xarici güclərdən həlledici asılılığa deyil, xalqın iradəsinə və müstəqil institutlara əsaslanmalıdır.

Siyasi münasibətlərin və idarəçilik quruluşunun son forması demokratik proses vasitəsilə müəyyənləşdirilməlidir. Özünüidarəçilik, federalizm və digər mümkün modellər ictimai müzakirə predmeti ola bilər. Lakin heç bir partiya və ya şəxs əvvəlcədən özünü xalqın iradəsinin mütləq təmsilçisi elan etmək hüququna malik deyil.

Məqsəd hakimiyyəti bir mərkəzdən başqa mərkəzə ötürmək deyil. Məqsəd hakimiyyətlə cəmiyyət arasındakı münasibəti dəyişdirmək və xalqın öz gələcəyini müəyyənləşdirmək səlahiyyətini təmin etməkdir.

6. Milli hərəkatın strategiyası: Təşkilatlanma, bilik və ictimai legitimlik

Milli tələblərin dayanıqlı siyasi layihəyə çevrilməsi üçün Güney Azərbaycan hərəkatına aydın proqram və demokratik təşkilatlanma lazımdır.

Birincisi, siyasi və vətəndaş cəmiyyəti qüvvələri azadlıq, ədalət, milli hüquqlar, ana dilində təhsil və öz müqəddəratını təyin etmək hüququ haqqında ortaq sənəd ətrafında dialoq aparmalıdırlar.

İkincisi, siyasi təşkilatlarda şəffaf strukturlar, daxili seçkilər, maliyyə hesabatlılığı, rəhbər vəzifələrin dövri dəyişməsi və fikir ayrılıqlarının həlli mexanizmləri mövcud olmalıdır. Demokratiya ilk növbədə hərəkatın öz daxilindən başlamalıdır.

Üçüncüsü, ayrı-seçkiliyin, iqtisadi bərabərsizliyin və ekoloji dağıntının elmi sənədləşdirilməsi prioritet olmalıdır. Etibarlı statistika, tarixi sənədlər və müstəqil tədqiqatlar hərəkatın inandırıcılığını və siyasi legitimliyini gücləndirir.

Dördüncüsü, dil təhsili, mədəni əsərlərin nəşri, tarixi tədqiqatlar və sənədlərin qorunması cəmiyyətin gələcəyinə yönəlmiş uzunmüddətli sərmayə kimi qəbul edilməlidir.

Beşincisi, hərəkat gələcəyin demokratik idarəçiliyi üçün konkret proqram hazırlamalıdır. Bu proqram təhsil və vergi sistemlərindən təbii sərvətlərin idarə olunmasına, məhkəmə müstəqilliyindən azlıqların hüquqlarına və hakimiyyətin dinc yolla ötürülməsinə qədər bütün əsas sahələri əhatə etməlidir.

Milli legitimlik xalqı təmsil etmək iddiasından doğmur; o, azad iştirakdan, ictimai etimaddan və hesabatlılıqdan qaynaqlanır.

“21 Azər Azərbaycanın öz işlərini xalqın özünün idarə etməsi tələbinin tarixi və sosial köklərə malik olduğunu xatırladır. Bugünkü nəslin vəzifəsi keçmişi qeyd-şərtsiz təkrarlamaq deyil, bu irsi demokratik gələcək perspektivinə çevirməkdir: milli suverenliyin xalqın iradəsindən qaynaqlandığı, ədalətin hakimiyyətin və sərvətin bölüşdürülməsinin əsas prinsipinə çevrildiyi, milli dövlətin azadlığa, insan ləyaqətinə və vətəndaşların bərabər hüquqlarına xidmət etdiyi azad Azərbaycan qurmaq.”

Nəticə: Azadlıq, ədalət və milli suverenlik — Azərbaycanın gələcək perspektivi

Güney Azərbaycan məsələsinin mahiyyəti milli hüquqlar, iqtisadi ədalət, dil bərabərliyi və xalqın öz müqəddəratını müəyyənləşdirməkdə iştirakı ilə bağlıdır. Urmiya gölünün böhranı, təbii sərvətlərdən əldə olunan gəlirlərin bölüşdürülməsi ilə bağlı suallar və ana dilində təhsilə qoyulan məhdudiyyətlər mərkəzləşdirilmiş hakimiyyət strukturlarına yenidən baxılmasının zəruriliyini göstərir.

1324–1325-ci illər Azərbaycan Milli Hökumətinin təcrübəsi regionun öz işlərini idarə etmək və xalqın dilini, kimliyini tanıtmaq tələblərinin Azərbaycan siyasi tarixində mühüm köklərə malik olduğunu göstərir. Tarixi məhdudiyyətlərinə və mürəkkəb şəraitinə baxmayaraq, bu təcrübə gələcək idarəçilik modelinin necə olacağı barədə ciddi müzakirələr üçün ilham mənbəyi ola bilər.

Güney Azərbaycanın milli hərəkatının məqsədi mövcud vəziyyətə etiraz etməklə məhdudlaşmamalıdır. O, azadlıq, ədalət və demokratik milli suverenlik üçün aydın gələcək perspektivi formalaşdırmalıdır.

Arzulanan gələcək Azərbaycan xalqının öz siyasi müqəddəratı barədə azad şəkildə qərar verə bildiyi, Azərbaycan türkcəsinin təhsil və inkişaf imkanlarından məhrum edilmədiyi, təbii sərvətlərin ümumi rifaha xidmət etdiyi və siyasi hakimiyyətin xalq qarşısında hesabat verdiyi bir gələcəkdir.

Bu perspektiv başqalarının hüquqlarını inkar etmək üzərində deyil, xalqların və vətəndaşların bərabərliyi üzərində qurulmalıdır. O, nə daxili avtoritarizmə, nə də xarici güclərdən asılılığa əsaslanmalıdır; onun təməlini xalqın azad iştirakı və demokratik institutlar təşkil etməlidir.

Ədalətsiz azadlıq natamamdır; xalqın iştirakı olmadan ədalət davamlı ola bilməz; demokratiya və hesabatlılıq olmadan milli suverenlik də həqiqi azadlıq gətirə bilməz.

“Azadlıq, ədalət, milli hökumət” siyasi və praktiki öhdəliyə çevrilməlidir: Azərbaycan xalqının başqalarının qərarlarının obyekti deyil, öz siyasi iradəsinin və hüquqlarının sahibi olduğu gələcəyi qurmaq öhdəliyinə.

Demokratik milli suverenliyin mənası və Güney Azərbaycanın türk xalqı üçün azad, ədalətli və ləyaqətli gələcək istəyən hərəkatın tarixi məsuliyyəti məhz budur.

İsa Türkoğlu

Məqalədə istifadə olunan seçilmiş mənbələr və tədqiqatlar

1. Leila Rahimi Bahmany, “Monolingualism in Iran: The Politics of Writing in Azeri Turkish”, Iranian Studies, Cambridge University Press, 2024.
2. Stephan Schulz və b., “Climate change or irrigated agriculture – what drives the water level decline of Lake Urmia”, Scientific Reports, 2020.
3. Afshin Shahbazi və b., “The compounding effects of agricultural expansion and snow drought on Lake Urmia’s drying crisis”, Scientific Reports, 2025.
4. Encyclopaedia Iranica, “Azerbaijan v. History from 1941 to 1947”.
5. Alireza Hodaei, “Revising the Controversy: The Rise and Fall of the Azerbaijan People’s Government”, İRAM Center.